و اعتبار همين نكته موجب شده كه ميان افعال فرق گذاشته و بعضى از آنها را ، هم به فاعل نزديك نسبت دهند و هم به فاعل دور ، و بعضى ديگر را جز به فاعل مباشر و نزديك نسبت ندهند ، آن افعالى كه از قبيل خوردن يعنى لقمه گرفتن و بلعيدن و يا آشاميدن به معناى مكيدن و قورت دادن و يا از قبيل نشستن است ، و وقتى شنونده اى آن را مىشنود خصوصيت مباشرت را از خود كلمه مىفهمد چنين فعلى را جز به فاعلى مباشر نسبت نمىدهند ، و اگر آقايى به نوكرش بگويد : فلان غذا را بخور ، و يا فلان شربت را بياشام و يا بنشين روى صندلى . مىگويند خادم ، خودش خورد و آشاميد و نشست ، و عمل را به آقا و آمر نسبت نمىدهند و نمىگويند آمر ، خورد و آشاميد و بر صندلى نشست ، ولى تصرف در آن غذا و آب ، و استعمال آن صندلى را به او نسبت مىدهند و مىگويند : فلان آقا ( يعنى آمر ) تصرف و استعمال كرد و يا فلان پول را داد . بخلاف كارهايى كه خصوصيت مباشرت و حركات مادى ، قائم به فاعل مباشرى در آن معتبر نيست از قبيل كشتن و دستگير كردن و زنده كردن و ميراندن و دادن و احسان و احترام كردن ، و مانند آن كه هم بطور مساوى بفاعل مباشر نسبت داده مىشود ، و هم به فاعل دور ، و آمر ، بلكه چه بسا در پاره اى موارد نسبتش به فاعل بعيد قوىتر است تا به فاعل قريب و آن مواردى است كه فاعل بعيد وجودش قوىتر و قدرت و احاطه اش بيشتر باشد . اين آن معنايى است كه گفتيم هم بحث عقلى آن را دست مىدهد و هم فهم غريزى انسان آن را درك مىكند ، اينك مىگوئيم قرآن كريم نيز اين معنا را تصديق كرده و در آيه * ( « قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّه بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ . . . » ) * عذاب را كه دست مؤمنين ، مباشر آن بوده به خداوند نسبت داده شده و دست مؤمنين به منزله آلت دست معرفى شده است . و مانند آيه شريفه : « وَاللَّه خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ » « 1 » كه يا مرادش از « آنچه عمل مىكنيد » اعمال مردم است و يا بتهايى است كه از سنگ و يا چوب و يا فلزات مىتراشيده‌اند ، كه در اين صورت هم باز مقصود تنها مواد سنگ و چوب و فلز نيست بلكه سنگ و چوب و فلزيست كه انسان هم در آن عملى انجام داده و به صورت بتش درآورده است . پس در اين آيه نيز اعمال آدميان مانند خود آنان ، مخلوق خدا خوانده شده است . و قريب به اين مضمون آيه : « وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ » « 2 » كه نسبت خلقت را به كشتى داده با اينكه كشتى به وسيله عمل انسان كشتى شده .

--> ( 1 ) و خدا شما را و آنچه كه عمل مىكنيد آفريده است . سوره صافات آيه 96 ( 2 ) سوره زخرف آيه 12